اعلام قیمت لحظه ای نرخ ارز

اطلاع رسانی در زمینه اعلام نرخ روزانه و لحظه ای ارز، طلا و سکه در بازار ایران

اعلام قیمت لحظه ای نرخ ارز

اطلاع رسانی در زمینه اعلام نرخ روزانه و لحظه ای ارز، طلا و سکه در بازار ایران

مقاله-– (101)- پایان نامه رایگان

دوشنبه, ۱۰ مهر ۱۳۹۶، ۰۸:۲۸ ب.ظ


چکیده: قرن هشتم قمری و دورهی دوم حکومت ایلخانی، دورهای پربار و پرثمر در هنرهای مربوط به کتابآرایی ایرانی و اسلامی است. در این دوره سنّت تولید گروهی نسخههای خطی بهخصوص کتابهای مذهبی رایج شد، خطوط نسخ، ثلث، محقق، ریحان، توقیع و رقاع سازماندهی شده و مورد استفاده بیش از پیش قرار گرفت و نقطه …


تحقیق علمی- – (101)- پایان نامه های ارشد

چکیده: قرن هشتم قمری و دورهی دوم حکومت ایلخانی، دورهای پربار و پرثمر در هنرهای مربوط به کتابآرایی ایرانی و اسلامی است. در این دوره سنّت تولید گروهی نسخههای خطی بهخصوص کتابهای مذهبی رایج شد، خطوط نسخ، ثلث، محقق، ریحان، توقیع و رقاع سازماندهی شده و مورد استفاده بیش از پیش قرار گرفت و نقطه عطفی در کتابت و آرایش قرآنها در جهان اسلام پدید آمد. قرآن کتاب آسمانی مسلمانان همواره دستمایهی هنرنمایی هنرمندان بوده است و آنان با بضاعت خویش در کتابت و آرایش این کتاب مقدس کوشیدهاند. در مقایسه با قرآن، کتابهای مذهبی دیگر از جمله نهجالبلاغه به دلایل مختلف کمتر مورد هنرنمایی قرار گرفته است. نهجالبلاغهی شمارهی 64455 موجود در کتابخانهی شمارهی یک مجلس شورای اسلامی یکی از معدود نُسَخی است که در این دوره توسط احمد بن السهروردی کتابت شده است. در این پژوهش با بررسی توصیفی و تحلیلی نسخه به شناسایی و تحلیل تزیینات کتابآرایی، خوشنویسی و تأثیر پذیری آن، از دیگر نُسخ آن دوره پرداخته شد. این نسخه از آثار ممتاز سهروردی بوده و وضعیت فیزیکی سالم، زیبایی و بیتکلفی در خط و سادگی تزیینات در این نسخه، آنرا در زمرهی والاترین آثار هم عصر خود و نیز سرمشقی برای دورههای بعد قرار داده است. کلید واژهها: دورهی ایلخانی، کتابآرایی، نهجالبلاغه، احمد بن السهروردی، خطِّ نسخ وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری دانشگاه سوره دانشکده هنر پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد رشته صنایع دستی گرایش خوشنویسی و کتابآرایی عنوان پایان نامه نظری تحلیل ساختاری هنرهای کتابآرایی درنهج البلاغه احمد بن السهروردی عنوان پایان نامه عملی پنج اثر خوشنویسی بهخط ثلث استاد راهنمای نظری و عملی دکتر حمیدرضا قلیـچ خانی استاد مشاور سلیمان سعیدآبادی دانشجو احمد شاهی نیمسال تحصیلی92-91 فهرست مطالب عنوان شمارهی صفحه مقدمه ................................................................................................................................................... 3 - 1 فصل اول : کلیات پژوهش 1 - 1 : بیان مساله ................................................................................................................. 6 - 5 1 - 2 : اهداف پژوهش .......................................................................................................... 6 1 - 3 : پرسشهای پژوهش ................................................................................................. 6 1 - 4 : فرضیههای پژوهش .................................................................................................. 7 1 - 5 : پیشینه و سابقهی پژوهش ..................................................................................... 8- 7 1 - 6 : روش اجرایی پژوهش ............................................................................................. 8 فصل دوم: فرهنگ و هنر ایران در عصر ایلخانان 2 - 1 : اوضاع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ................................................................... 14- 10 2 - 2 : گرایشهای مذهبی ...................................................................................................21- 15 2 - 3 : علل شکوفایی هنر ................................................................................................... 25- 22 2 - 4 : وضعیت کتاب آرایی در دورهی ایلخانی ..............................................................30- 26 2 - 4 - 1 : خوشنویسی ..........................................................................................................37-31 2 - 4 - 2 : تذهیب ................................................................................................................ 45- 37 2 - 4 - 3 : صفحه آرایی ...................................................................................................... 48- 45 2 - 4 - 4 : کاغذ .................................................................................................................... 49- 48 2 - 4 - 5 : صحافی و تجلید ............................................................................................... 52- 49 فصل سوم: کتابشناسی و نسخه شناسی اثر 3 - 1 : کتابشناسی 3 - 1 - 1 : نهج البلاغه، موضوع و مؤلف ........................................................................ 59- 54 3 - 2 : نسخه شناسی 3 - 2 - 1 : احوال و آثار احمد بن السهروردی .............................................................. 68- 60 3 - 2 - 2 : ویژگی‏های نسخه ............................................................................................. 72- 69 فصل چهارم: تحلیل و بررسی نسخه 4 - 1 : قواعد عمومی خوشنویسی ................................................................................... 77- 72 4 - 2 : ساختار هندسی و زمینهی تاریخی خط نسخ ................................................. 78- 77 4 - 3 : ساختار هندسی و زمینهی تاریخی خط ثلث .................................................. 79- 78 4 - 4 : بررسی سبک خوشنویسی اثر ............................................................................ 111-80 4 - 5 : بررسی شیوهی تذهیب و تزیینات ........................................................................120-111 4 - 6 : بررسی جدولکشی .................................................................................................. 129-120 4 - 7 : بررسی کاغذ .............................................................................................................. 132-130 4 - 8 : بررسی جلد ............................................................................................................... 134-132 فصل پنجم: جمع بندی 5 – 1 : نتیجهگیری .............................................................................................................. 137-136 5 – 2 : ارائهی پیشنهادات ................................................................................................... 138 5 – 3 : گزارش کار عملی ................................................................................................... 151 -139 5 – 4 : کتابنامه ................................................................................................................... 142-139 چکیدهی انگلیسی فهرست جدول : شمارهی صفحه جدول 1: حکام ایلخانی، مدت حکومت و میانهی آنها با مذهب ..............................................................21 فهرست تصویرها:شمارهی صفحه تصویر1 : رستم و شغاد از نسخهی شاهنامه دموت ................................................................................... 23 تصویر2 : برگی از نسخهی جامع التواریخ ..................................................................................................... 24 تصویر3 : صفحهای از گلستان سعدی بهخط یاقوت مستعصمی، 668 قمری (یارشاطر،49:1384) ....................................................................................................................................... 36 تصویر4 : صفحاتی از قرآن بهخط و تذهیب عثمان بن وراق، 466 قمری، موزهی آستان قدس رضوی بهشمارهی 4316، (لینگز،18:1377) ...................................................... 40 تصویر5 : صفحات افتتاحیه از جزء19 از قرآنی سی جزیی به سفارش اولجایتو، کتابت و تذهیب عبدالله بن محمد همدانی713قمری، (لینگز، 119:1377) ................................................... 41 تصویر6 : صفحاتی از قرآن به خط محقق، احمد بن السهروردی( افروند، 1375 و قلیچخانی)......44 تصویر7 : آخرین اثر شناخته شدهی احمد بن السهروردی به تاریخ 730 قمری ............................ 68 تصویر8 : صفحهی افتتاحیهی نهج البلاغه .................................................................................................. 70 تصویر9 : صفحهی آخر نسخه، یادداشت یکی از مالکان نسخه .............................................................. 72 تصویر10 : طرح مسطر صفحات نهج البلاغه .............................................................................................. 82 تصویر11 : صفحهآرایی با ترکیب خط نسخ و ثلث ................................................................................... 84 تصویر12 : بیشترین تعداد کتیبه در یک صفحه ....................................................................................... 85 تصویر13 : نمونهای از کتیبههای نسخهی نهج البلاغه ............................................................................ 86 تصویر14و15 : انجامه در قرآن و نهج البلاغه به خط سهروردی ........................................................... 88 تصویر16 : مقایسهی رقم سهروردی در دو اثر از او ................................................................................... 88 تصویر17 : انجامهی نسخهی نهج البلاغه ..................................................................................................... 89 تصویر18 : زیبایی کتابت در خط نسخ ......................................................................................................... 93 تصویر19 : خوش نگاری در صفحات نهج البلاغه ...................................................................................... 94 تصویر20 : حسن تشکیل در سطر بندی ..................................................................................................... 95 تصویر21 : افزایش دور در اتصال حروف« ر» و «ه» ................................................................................. 95 تصویر22 : همپوشانی حروف دایرهای و کلمات پس از آن .................................................................... 96 تصویر23 : سطربندی و تقسیم ارتفاع در کلمهی الطَلَََفخَی .................................................................... 97 تصویر24 : سطربندی در نهج البلاغه ........................................................................................................... 98 تصویر25 : ردیف نقطهگذاری و اصل توازی نقطهها ................................................................................ 99 تصویر26 : حسن همجواری نقطههای سهتایی با اعرابها و حروف .................................................... 100 تصویر27 : استفاده از نقطهها برای پرکردن فضاهی خالی ...................................................................... 101 تصوی28 : دور مضاعف در حروف دایرهای و اتصالات "ر" و "د" به حرف "ه" ............................... 102 تصویر29 : تناسب الفهای نزولی و صعودی ........................................................................................... 103 تصویر30 : هماهنگی شیب اعراب و تنوینها با شیب حروف و کلمات ................................................ 104 تصویر31 : همجواری زیبای اعرابها و حروف و کلمات .......................................................................... 105 تصویر32 : روانی و یکدستی در کتابت ........................................................................................................ 106 تصویر33 : ترکیبات زیبا و بدیع در کتابت .................................................................................................. 106 تصویر34 : مقایسهی شیوهی کتابت سهروردی با صفحهی الحاقی .................................................... 108 تصویر35 : عدم تناسب ترکیب در صفحهی الحاقی ................................................................................. 109 تصویر36 : مقایسهی کتابت در صفحات اصلی و الحاقی ......................................................................... 110 تصویر37 : صفحهی افتتاحیه در نهج البلاغه ............................................................................................. 112 تصویر38 : مقایسهی خط کوفی تزیینی در قرآنهای سهروردی و نسخهی نهج البلاغه .................. 113 تصویر39 : بخشی از صفحهی افتتاحیه در نهج البلاغه ............................................................................ 113 تصویر40 : صفحهای از قرآن معروف به قرآن اولجایتو، (لینگز،119:1377) .................................. 114 تصویر41 : بخشی از صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ............................................................. 115 تصویر42 : بخشی از صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ............................................................. 116 تصویر43 : بخشی از اسلیمیها در صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه .................................... 117 تصویر44 : بخشی از ترنج در صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ............................................. 118 تصویر45 : نشان پایانی خطبهها، نامهها و علائم تزیینی ......................................................................... 119 تصویر46 : انحراف در جدولکشی ................................................................................................................ 122 تصویر47 : بریده شدن کتیبه با جدولکشی ................................................................................................122 تصویر48 : فرورفتن اصلاحات به زیر جدولکشی ..................................................................................... 123 تصویر49 : رکابه در نهج البلاغه .................................................................................................................... 124 تصویر50 : اصلاحات الحاقی به نسخه .......................................................................................................... 125 تصویر51 و 52 : تعدادی ازصفحات با بخشهای الحاقی ............................................................. 127-126 تصویر53 : نمونهای از اصلاحات در بین سطرها ....................................................................................... 128 تصویر54 : اصلاحات بر روی کاغذ حاشیه .................................................................................................. 129 تصویر55 : وصله کاری و اصلاحات ............................................................................................................... 131 تصویر56 : تأثیرات رطوبت بر کاغذ نسخه ................................................................................................... 132 تصویر57 : روی جلد نهج البلاغه ................................................................................................................... 133 مقدمه: کتاب و کتابخانه از جلوههای دیرین تمدن بشری است که در ایران نیز سابقهای کهن دارد. و از آنجا که ایران همواره مهد علم و هنر بوده دانشمندان حاذقی در علوم مختلف و هنرمندان بزرگی در هنرهای گوناگون پرورش داده و هنرهای کتابسازی و کتابآرایی نیز به موازات دیگر هنرها مورد علاقهی مردم و دوستداران علم و هنر این سرزمین بوده است. پس از فتح ایران، با رواج اسلام و نیاز به استنساخ قرآن، رسمالخط عربی از همان آغاز مورد توجه قرار گرفت. در سالهای اولیه، خط کوفی مورد استفاده قرار گرفت. در ایران نوع خاصی از این خط با نام کوفی شرقی رایج بود و هنرمندان ایرانی تا اوایل قرن پنجم قمری بیشتر قرآنها را با این شیوه که تنوع بسیاری داشت، مینوشتند. در بیشتر قرآنهای قرن چهارم و پنجم قمری هنر تذهیب، جزیی از خودِ حروف کوفی بود و خوشنویس خود نیز مذهّب بود. در اواخر قرن سوم قمری ابن مقله (328-272 قمری) اصلاحاتی در خط انجام داد و خطهایی را که از کوفی منشعب شده بود تکمیل ساخت، قواعدی برای خوشنویسی تدوین کرد و اصل خطوط را بر مبنای سطح و دور پایهگذاری کرد. در قرن چهارم علی ابن هلال معروف به ابن بوّاب (ف. 413 قمری) در قواعد نقطهگذاری و یکدست کردن اصول خطهای ششگانه «اقلام ستّه» نقش برجستهای داشت. او با تدوین و تکمیل اصول و قواعد پیشین، نوشتن خطوط ششگانه را به شکل کلاسیک خود نزدیکتر ساخت. از قرن پنجم قمری خط نسخ به دلیل تحریر و قرائت سادهتر جایگزین کوفی شد. این هنگام از خطوط دیگری همچون محقق، ریحان و ثلث نیز برای کتابت استفاده میشد. علاوه بر هنرمندان گمنام قرن پنجم و ششم قمری، خوشنویس دیگری که در شکوفایی انواع خطوط نقش بارزی داشت "یاقوت مستعصمی" (698-616 ق) بود که بهجز قطعات فراوان، قرآنها و کتابهای بسیاری را کتابت کرد. او به همراه دیگر خوشنویسان مطرح این دوره که برخی نیز از شاگردان او بودند، سبب گسترش و بالارفتن سطح کیفی خوشنویسی در نسخههای خطی شدند. با هجوم مغولان به ایران و تشکیل حکومت، در نیمهی اول حکومت ایلخانی، به علت اینکه حاکمان مغول و جانشینان آنان از دانش و تجربهی کافی در ادارهی امور ایران بیبهره بودند و پیوسته سرگرم کشمکشهای داخلی و غارت اموال مردم بودند، دانشمندان، هنرمندان و فرهیختگان علم و فرهنگ مورد بیتوجهی و بیمهری قرار گرفته و مجالی برای توسعهی هنرها نبود. پس از حملهی مغول و در نیمه قرن هفتم و اوایل قرن هشتم قمری که ثباتی نسبی در ایران به وجود آمد، اوضاع تغیرات قابل ملاحظهای کرد. بهطوریکه ایرانیان اهل علم و فضل و هنر رفتهرفته به دربار ایلخانی راه یافته و از تجربهی آنها در ادارهی کشور بهره گرفته شد، هنرمندان و دانشمندان مورد تکریم قرار گرفته و توسعهی هنرهای ایرانی جانی دوباره یافت. در این دوره کتابخانهها و مراکز علمی و فرهنگی بسیاری به وجود آمد، سنت تولید کتاب حرفهای شده و بهصورت جمعی انجام میگرفت، همچنین کارگاههای درباری کتابآرایی رونق گرفت، اقلام ستّه قانونمند شد و رواج استفاده از آنها در رونق کتابآرایی بسیار مؤثر بود. با گذشت زمان بر اهمیت کتابخانههای درباری افزوده شد و بهتدریج وجه تزیینی برخی از نسخه‎ها بر جنبهی کاربردی آن پیشی گرفت. بههمین سبب کتابخانههای سلطنتی توسعه یافت و بخش کارگاهی آن اهمیت ویژهای پیدا کرد و شمار زیادی از هنرمندان برجسته همانند کاتب، نقاش، مذهِّب و مجلد و.. را برای کتابآرایی جذب کرد. با آغاز قرن هشتم قمری هنر کتابآرایی وارد مرحله نوینی شد و آثاری کم نظیر در قالب قرآن، شاهنامه و دیوان اشعار تولید شد. تهیهی نسخههای خطی نفیس چون قرآن و شاهنامه در کانون توجه حاکمان قرار داشت. از اتفاقات مهم در عرصهی هنر کتابآرایی، تهیهی نسخهها با ابعاد -قطع- بزرگ بود. در این دوره اقلام ستّه تکمیل شد و رواج زیادی پیدا کرد و به مدد تلاشهای خوشنویسان مختلف به نهایت کمال و زیبایی خود رسید و انواع خطوط ششگانه به همراه تذهیبهای عالی و با نقشهای زیبا و رنگهای درخشان در نسخهبرداری قرآن بهکار میرفت. در این دوره تحولات هنر کتابسازی به دلیل اوضاع پرفراز و نشیب خود، پیوسته مسیر تحول و تغییر را تجربه کرده و مقدمات تعالی آنرا در خلق فنون مختلف، نقشهای بدیع و بهرهگیری از مواد و مصالح مختلف، متناسب با قطع کتاب را فراهم آورد. از موضوعات مورد علاقه مردم و هنرمندان، کتابهای دینی و مذهبی بودند که در کارگاههای مختلف مورد استنساخ قرار می‎گرفت. به موازات کتابت قرآن، متون مذهبی دیگری نیز بهدست توانای هنرمندان به رشته تحریر درآمده بود که از آن جمله می‎توان کتاب نهج‎البلاغه را نام برد. بدون تردید این کتاب ارزشمند مورد توجه خاص و عام بوده و بارها توسط کاتبان کتابت شده است. یکی از این کاتبان و خوشنویسان شهیر، احمد بن السهروری می‎باشد و از جمله نسخه‎های کتابت شده توسط او، نسخهای از نهج‎البلاغه می‎باشد که با شماره 64455 در کتابخانهی مجلس نگهداری می‎شود. این پژوهش به دنبال بررسی کیفیت خوشنویسی و هنرهای کتابآرایی در این نسخه میباشد تا مشخص سازد که آیا این نسخه از آثار سهروردی میباشد؟ چه مطابقتی با نُسَخ همعصر خود دارد؟ با وجود اینکه در انجام این پژوهش، عدم وجود پژوهشهای مشابه در مورد سهروردی و همچنین عدم امکان استفاده از منابع لاتین و عربی موانعی را ایجاد نمود، اما تلاش شد تا از میان اندک نوشتههای موجود راهی به شناخت بیشتر احوال و آثار سهروردی باز شود. در ابتدا به بررسی شرایط سیاسی، فرهنگی و هنری ایران در دورهی مغول پرداخته شد و وضعیت هنر و نیز کتابآرایی در این دوره تشریح شد. در فصل سوّم شرایط تدوین نهجالبلاغه، احوال و آثار احمد بن السهروردی و ویژگی‏های نسخه مورد بررسی قرار گرفت و در فصل چهارم به بررسی و تحلیل ویژگی هنرهای کتابآرایی این نسخه پرداخته شد. فصل اول: کلیات پژوهش 1 – 1 : بیان مساله : از آغاز، هنر کتابآرایی نقشی مهم و تعیین کننده در قلمرو هنر اسلامی به عهده داشته است. هیچیک از دیگر هنرهای تزیینی به اندازهی هنرهای مربوط به کاغذ و کتاب مورد توجه هنرمندان نبوده است. بیشتر سفالگران، فلزکاران و دیگر هنرهای کاربردی، برای روشهای تزیینی خود از شیوههای هنر کتابآرایی استفاده کرده‎اند. و از این طریق نقوش تزیینی از هنر کتابآرایی به سایر هنرهای تزیینی انتقال یافته است. در طول تاریخ همواره ارتباطی مستقیم میان هنرهای تزیینی و نقاشان و مذهّبین و خوشنویسان برقرار بوده است. دانش ما از هنر کتابآرایی دوران اولیه اسلامی معمولاَ بر اساس قرآنهایی است که از این دوران برجای مانده است. اگرچه تاکنون هیچ نسخهی مصوّری متعلق به پیش از قرن پنجم قمری یافت نشده است، اما در عوض نسخههایی با کیفیت از قرآن از این دوران در موزههای دنیا موجود است که مهمترین علت آن با وجود جنگها، ناامنی، آسیبهای طبیعی و نیز استفادههای ممتد، تقدّس قرآن و مراقبتهای ویژهای است که از آن صورت میگرفته است. به جز قرآن، ادعیه و کتابهای مذهبی نمونهای دیگر از نوشتههایی بودند که مورد استنساخ قرار میگرفت. نهج البلاغه پس از قرآن دومین کتاب مقدس شیعیان میباشد که حاوی خطبهها، نامهها و اندرزهای حضرت علی (ع) امام اول شیعیان است و توسط سید رضی از علمای شیعهی قرن 4 قمری گردآوری شده است. نهجالبلاغه پس از تدوین به دلایل مختلف از جمله حفظ قداست قرآن، عدم اقبال یافتن شیعیان در ترویج معارف این مذهب و نیز بخاطر گرایشاتی که حکام و فرمانروایان در نواحی مختلف ایران و عراق به اهل سنت داشتند، در مقایسه با قرآن کمتر مورد نسخه برداری قرار گرفته است. نسخهی شمارهی 64455 نهج البلاغه، موجود در کتابخانهی شمارهی یک مجلس شورای اسلامی در تهران، یکی از معدود نُسَخ نهج البلاغه است که توسط احمدبن السهروردی خوشنویس و کاتب مشهور قرن هفتم و هشتم قمری به خط نسخ و ثلث کتابت شده است و بهصورت سالم و با کمترین آسیب باقیمانده، که از نظر کتابآرایی در خور اهمیت و قابل بررسی میباشد. 1 – 2 : اهداف پژوهش : بررسی و شناسایی نوع خطوط و کیفیت کتابت و هنرهای بکار رفته در آرایش این نسخه از قبیل: جلدسازی، کاغذسازی، طلاکاری، جدولکشی . مقایسه نوع و کیفیت خطوط بکار گرفته شده در این نسخه با دیگر آثار رقمدار السهروردی و تأیید اصالت اثر . تطبیق این نسخه با نُسَخ همعصر، و مقایسه با قرآننگاریها که عمده فعالیتهای کتابت متون مذهبی دینی در این دوره بودهاند. 1 – 3 : پرسشهای پژوهش : دلایل اهمیت این اثر از نظر خوشنویسی و کتابآرایی کدام است؟ نسخه برداری از نهج البلاغه در چه وضعیتی از نظر سیاسی انجام گرفته است؟ این نسخه چه تأثیراتی از دیگر نُسَخ معاصر خود گرفته است؟ 1 – 4 : فرضیههای پژوهش : به نظر میرسد دلیل اهمیت این نسخه سادگی، عدم تکلف و روانی در خوشنویسی و بیپیرایگی در تزیینات میباشد. به نظر میرسد هنرهای کتابآرایی در این نسخه از دیگر نُسخ معاصر خود تأثیر پذیرفته است. 1 – 5 : پیشینه و سابقهی پژوهش : نهجالبلاغه و مؤلف آن موضوع تحقیقات بسیاری بوده است. اما دربارهی احمد بنالسهروردی و نسخهی نهجالبلاغهی کتابت شده توسط او، پژوهشهای اندکی انجام شده است وکتاب یا مقالهای که بهطور مستقل به بررسی احوال و آثار سهروردی پرداخته باشد، تاکنون منتشر نشده است. با رجوع به فهرست معرفی کتابهای خطی کتابخانهی مجلس در مورد این نسخه، اطلاعاتی اندک و کلی یافت میشود. با بررسی و جستجوی کتابها و نوشتههای مرتبط با هنرهای اسلامی، خوشنویسی، کتابآرایی و ... شواهدی از معرفی شدن این نسخه یافت نمیشود. همچنین با جستجو در سایتهای معتبر یا عمومی اینترنتی مشاهده میشود که سهروردی را بهطور مختصر معرفی کرده و تعدادی از آثار او را ذکر نموده اند و معمولا تأکید آنها براین مسأله است که وی شاگرد یاقوت بوده و دارای لقب یاقوت ثانی بوده است، که عمدتاَ برگرفته از منابعی تکراری بوده و اطلاعات چندانی به دست نمیدهند. اما هیچیک به بررسی نسخهی نهج البلاغه یا دیگر آثار او نپرداختهاند. نگارنده تاکنون پژوهشهایی را که بهطور کلی و یا اختصاصی به سهروردی و احوال و آثار او پرداخته شده باشد، و یا آثار خوشنویسی او را معرفی نموده باشد، مشاهده ننموده است. تنها پژوهشی که تاکنون نگارنده مشاهده نموده و موفق به بررسی آن شده و به طور کلی با موضوع ارتباط دارد عبارت است از: نوشتهای که به قلم آقای محمدحسن سمسار در کتاب ماه هنر وابسته به خانه کتاب ایران، شماره71-72 (مرداد و شهریور1383) به چاپ رسیده است و حاوی مطالبی مفید و تازه درباره احمد بن السهروردی میباشد. او با معرفی اجمالی سهروردی و تعدادی از آثار او، با ارائه دلایلی نتیجه میگیرد که احمدبن السهروردی شاگرد یاقوت نبوده است. 1 – 6 : روش پژوهش : روش مطالعه و بررسی در این پژوهش بهصورت تاریخی، توصیفی و تحلیلی بوده و ابزار و شیوه های گرد آوری اطلاعات بصورت کتابخانهای و مشاهدهی مستقیم نسخه بوده است. درصورت نیاز از تطبیق این اثر با دیگر نسخهها و تجزیه و تحلیل بر پایهی تجربیات شخصی بهره گرفته شده است. فصل دوم : فرهنگ و هنر ایران در عصر ایلخانان 2 - 1 : اوضاع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی: چنگیزخان در سال 624 قمری در حالی که یکی از قدرتهای جهان اسلام یعنی خوارزمشاهیان را فروپاشیده بود، مُرد. "اوگتای" -پسر و جانشینش- توجه خود را بیشتر به چین و خاور دور معطوف داشت. او پس از فتوحات چندی جای خود را به "منکو" سپرد. "قوبیلای" یکی از برادران "منکو" بود که شمال چین را گشود. برادر دیگر وی "هولاکو" با سپاهی انبوه -که از هر ناحیۀ تصرف شده توسط مغولان- گردآورده بود، راهی ایران گردید. او در سال 653 قمری فلات ایران را تصرف کرد. "هولاکو" از سوی خان بزرگ مأمور شده بود که دو قدرت باقی‎ماندهی دیگر جهان اسلام یعنی خلافت عباسی و اسماعیلیان را از بین ببرد. اسماعیلیان با اینکه در قلعههای غیر قابل دسترسی بودند، لیکن عوامل مختلف که برخی در ارتباط با مسائل درونی خود آنها بود باعث گردید که آنها نتوانند در مقابل قوای مغولان مقاومت کرده و در نتیجه قدرت آنها در سال 654 قمری فرو پاشید. "هولاکو" به پیشرفت خود بسوی غرب ادامه داد،"مستعصم" آخرین خلیفه عباسی(656-640ق) سیاست سست و مستأصلانهای در پیش گرفت. بغداد در 4 صفر 656 قمری گشوده شد و بهتصرف مغولان درآمد و مورد تاراج و غارت قرار گرفت. خلیفه پس از چند روز کشته شد و خلافت پانصد ساله عباسی به پایان رسید. ولی سایه‎ای از آن تا سال 923 قمری در مصر همچنان باقی ماند. (پطروشفسکی، 1366: مقدمه مترجم) فتح بغداد در تاریخ اسلام اهمیت بسیار دارد زیرا با همهی ضعفی که از اوایل قرن چهارم قمری به بعد در دستگاه حکومت عباسیان راه یافته بود، ریاست روحانی غالب مسلمین با خلفا بود و بغداد همواره حکم مرکز واقعی ممالک اسلامی را داشت و همچنین مرکز ادبی و علمی نیز با آن شهر بود. (شفا، 2536: 183) از سوی دیگر با از بین رفتن مرکزیت علمی، دینی و سیاسی بغداد رابطهی ایرانیان با دیگر ملل اسلامی -که غالباً زبان عربی را پذیرفته بودند- تقریباً مقطوع شد و بسیاری از نویسندگان احتیاجی به تألیف به زبان عربی احساس نمی‎کردند و در نتیجه تألیف به زبان پارسی بیشتر معمول شد و رونق گرفت. (همان: 204) استیلای مغولان در ایران همانند سایر سرزمینها نوعی از هم پاشیدگی و انهدام بی حد و حصر را در پی داشت. ظلم وستم، قلع و قمح شهروندان در بسیاری از شهرها و نابودی تمامی این نواحی ازجمله بلخ، مرو، نیشابور، هرات، ری، قزوین، همدان، مراغه و... نتیجهی این هجوم گسترده بود که به هدف انهدام عناصر مقاوم و مبارز و اعلام خطر به ساکنان شهرها و نیز تهیهی چراگاه برای چادر نشینان بود. (پطروشفسکی، همان: 5) قوم مغول در لشکرکشیهای خود هرجا که میرفتند غالب اراضی مفتوح را ویران میکردند و مردم آنرا میکشتند و آنچه بدست آنان میافتاد به غارت میبردند و جز اهل حرفه و صنایع و جوانانی که لیاقت کار در اردوگاهها و لشکرکشیهایشان داشتند مابقی افراد را از بین میبردند. قتل عام مغول در ماوراءالنهر وخراسان به حدی شدید بود که به قول عطامَلِک جوینی در تاریخ جهانگشا: «اگر تا رستخیز توالد و تناسل شود، عدد مردم بدانچه کشته شدهاند نخواهد رسید». (شفا، همان: 180) همچنین حمداله مستوفی مورخ مشهور، حدود یک قرن پس از این هجوم در سال740 قمری می‎نویسد: «شک نیست که خرابی‎ای که در ظهور دولت مغول اتفاق افتاد و قتل عامی که در آن زمان رفت اگر تا هزار سال دیگر هیچ واقع نشدی هنوز تدارک پذیر نبودی». ( پطروشفسکی، همان: 5) هولاکو پس از آن به تحکیم قدرت سیاسی و نظامی خود پرداخت او به کمک برخی از متفکرین و دیوان سالاران ایرانی توانست چهارچوب حکومت ایلخانان را بنیان‎گذاری کند. وی بالاخره پس از یکپارچگی متصرفات خویش در سال 663 قمری در کنار رودخانه جغاتو -زرینه رود در مهاباد- مُرد و حکومت ایران را به بازماندگان خود واگذاشت. پس از هولاکو حکام مغولی متعددی بر سرزمین ایران حکم راندند و در خلال حکومت خود گرایشهای مختلفی در زمینه‎های سیاسی، مذهبی، اقتصادی و اجتماعی از خود بروز دادند. در زمینه سیاست و حاکمیت از همان آغاز حکومت ایلخانان در ایران نوعی کشمکش بین عناصر دولتمدار ایرانی وعناصر حاکمه مغولی در گرفت. دیوا‎سالاران ایرانی هوادار حکومت متمرکزی بودند که از مدتها پیش در سرزمین ایران جریان داشت و ناظر بر کل امور کشوری و لشکری مملکت بود. از سوی دیگر مغولان طبق سرشت بیابانگردی و چادرنشینی خود معتقد به نوعی حکومت پراکنده و گریز از مرکز بودند و زیر بار حکومت متمرکز نمیرفتند. آنها دست به ییلاق و قشلاق میزدند و از نواحی مختلف سرزمینهای تحت تسلط خود را اداره میکردند. مغولان پس از آشنایی با فرهنگ اسلامی و روی آوردن به دین اسلام و در نهایت اخذ تمام وجوه حاکمیت ایرانی بالاخره حکومت متمرکز را پذیرفتند و بهکمک عناصر غیر مسلمان ایرانی دیوانسالاری متمرکزی را در سراسر امپراتوری خود ایجاد کردند. در حیطه اقتصادی حملات پی در پی مغولان به سرزمینهای اسلامی وخاصه ایران نتیجه‎ای جز خرابی و ویرانی، کاهش جمعیت، فروپاشی کشاورزی و نیروهای مولد جامعه، زوال تجارت و فروریزی امور مالی و خطوط اقتصادی نداشت. آنانکه بیابانگردی بیش نبودند، تنها بدنبال مواشی (چارپایان) و دامهایی بودند که اقتصاد دامی خود را از پیش ببرند. در حملات نخستین، تمام چراگاهها و چراخورها را اشغال کردند و به نابودی اراضی زیر کشت کشاورزی پرداختند. پس از سلطه بر سرزمینهای مختلف، همچنان بر شیوه بیابانگردی خود پای فشردند ولی گذشت زمان و آشنایی آنان با فنون حکومتی بالاخره آگاهشان ساخت که برای حکومت و سلطه بایستی از اصول و فنون خاصی پیروی کنند. ازینرو آنان و خصوصاً غازان‎خان با کمک دیوانسالاران ایرانی در صدد ترمیم ویرانیها در تمام سطوح مملکتی برآمدند و دست به اصلاحاتی زدند تا توازن قدرت را در امپراتوری حفظ نمایند. تمام سعی وکوشش غازان مصروف این مسأله شد که بحرانهای مالی را که ناشی از ویرانیها، قتل و غارتها و چپاولهای نخستین مغولان بود، ترمیم نماید و نوعی تعادل در جامعه ایجاد نماید. امور مالی و کلاً عایدات امپراتوری در زمان او سر و سامان گرفت و جامعه تا حدی از زیر بار ظلم و ستم رهایی یافت. (پطروشفسکی، همان) آمدن مغولها به ایران همراه با قتل، کشتار و غارت وسیع حیات اجتماعی این سرزمین بود. تأمین جانی از جامعه رخت بر بست و امنیت مالی سکه بیرونقی شد. مغولان برای چپاول ثروتهای جامعه، از هیچ کاری رویگردان نشدند. تار و پود قشرهای جامعه از هم گسست، حرفهها و پیشهها رونق خود را از دست دادند و صاحبان حرف از شهر و دیار خود آواره شدند. سلطه عنصرمغول فساد وسیعی را در جامعه به دنبال داشت، شیوه‎های نامردمی ریشه گرفت، غلام‎پروری و غلام‎بارگی مرسوم هر دیاری گشت، زنان را حرمتی باقی نماند و حتی زنان منکوحه نیز راهی دربار ایلخان مغول گردیدند. ارتشا و دزدی و زراندوزی که پی آمد عدم امنیت جانی و مالی هر جامعه است، پیشه هر مأموری شد، دسیسه و توطئه دستگاه حاکمه را فرا گرفت، رعایا از دست ستمگران آواره شدند، مبلغ مالیات فزونتر از حد معمول شد و از گوشهی ردای هر عاملی، مالیاتی سر بر آورد. در حوزهی فرهنگی چشمهی شعر و شاعری خشکید و این خود نتیجهی استیلای عنصر سلطهگر مغول بود، چرا که مغولان بی فرهنگ و بیابانگرد را آشنایی و معرفتی با مسائل احساسی و صور خیال نبود، آنها برای قتل و غارت آمده بودند. (پطروشفسکی، همان: مقدمه) بدبینی و عدم رضایت از اوضاع روزگار، ناپایداری جهان و دعوت خلق به ترک دنیا و زهد و عرفان بدلیل بروز اینگونه شرایط سیاسی- اجتماعی رواج پیدا کرد و بطور کلی علت آن هم وضع سخت و دشواری بود که با حملهی مغول آغاز شده و با ظلم و جور و خونریزیها و بی ثباتی اوضاع در دورهی فترت بعد از ایلخانان ادامه یافته و محیط اجتماعی ایران را با دشوارترین شرایطی مقرون ساخته بود. (شفا، همان، 199) در بعضی از مناطق مردمانی گرد هم آمدند و نهضتی را علیه مغولان راه انداختند ولی بهشدت سرکوب گردیدند. یأس و نومیدی جامعه را فرا گرفت و عرفان پایگاه ویژه‎ای یافت و قشرهایی از جامعه برای فرار از واقعیت رو در رو، راه سکوت را در پیش گرفتند و در زوایا و خانقاهها مأوا گزیدند و به دامن عافیت پیوستند. (پطروشفسکی، همان) اما به نظر میرسد که بهتدریج مغولان نیز مانند سایر مهاجمین پیش از خود، مغلوب فرهنگ و تمدن ایرانی شدند تا جایی که تلاش برای پوشاندن جامه فاخر فرهنگ، ادب و هنر ایرانی بر قامت ناساز و بی اندام حکومت مغولی در همان عصر غازانی آغاز شد. (فرهانی، 20:1383) تاریخ نگاری و تاریخ نویسی اوج بیشتری یافت و این نیز از پیامدهای استیلای این قوم بود چون آنها میخواستند با گزارش کارها و اعمال نیاکان بیابانگرد خود، تاریخ خودشان را جاودانه سازند. دیوانسالاران به تدارک تاریخ آنان برخاستند و نخستین تاریخ عمومی جهان را پدید آوردند و این نیز از نتایج حملهی مغول بود، چرا که آنها با خروج از بیابانهای مغولستان، قدرت شرق و غرب را به هم دوختند و آنها را به یکدیگر نزدیک‎تر ساختند. آشنایی با احوال و آثار غربیان امری طبیعی بود و بایستی در این زمینه اطلاعات گوناگون جمعآوری میشد که نتیجهی آن کتاب جامع التواریخ تألیف رشیدالدین فضل‎اله بود. از آنجا که مغولان بهر حال در جهان اسلام عنصر بیگانه‎ای به شمار میرفتند و خود نیز به این مسأله واقف بودند لذا در امر حاکمیت خود، راه احتیاط میپوییدند و بر عنصر دیوانسالار مسلمان ایرانی اعتماد و اطمینان روا نمیداشتند. آنها برای حل این مشکل و استفاده از کارایی این عناصر کارآمد حکومتی، بر مسأله رقابت پای فشرده و دو رقیب دیوانسالار را در کنار هم وزارت بخشیدند تا از وجود رقابت، کمال استفاده را ببرند آنها حتی برای استفاده بیشتر، وزرای مسلمان و یهودی را رو در روی هم قرار داده و پس از بهره گیری از تخصص آنان سر به نیستشان کردند. (پطروشفسکی، همان) 2 - 2 : گرایشهای مذهبی : با حملهی مغول به ایران و سقوط سلطنت بغداد برای نخستین بار در تاریخ اسلام بخش اعظم جهان اسلام خود را تحت حاکمیت قدرتی غیر اسلامی یافت. مغول با درهم شکستن قدرت اسماعیلیان اسلام سنی را از تهدید دولت اسماعیلی نجات بخشید و با از میان برداشتن خلافت بغداد، مذهب سنی از کلیه جبهههای قدرت سیاسی محروم شد و این امتیازی برای مذهب شیعه بود. (بویل، 511:1379) مغولان در حوزه مذهب گرایشهای گوناگونی از خود نشان دادند. آنها در آغاز هوادار شمنیسم بودند و گاه به طرف بودیسم کشیده میشدند. (پطروشفسکی، همان) مغولان اولیه مانند"چنگیز" و "اوگتای" شمنی مذهب بودند و "گیوک" گرایش مسیحی داشت اما هنگامی که "قوبیلای" و"هولاکو" آیین بودایی اختیار کردند مذهب شمنی اهمیت خود را از دست داد و در پادشاهی "ارغون" که بودایی کاملتر و آگاهانهتر دنبال میشد، ناپدید گشت. مسیحیت نستوری نیز خصوصاً در میان زنان خاندان ایلخانی رواج داشت و دست کم دو تن از ایلخانان یعنی "احمد تگودار" و"الجایتو" در کودکی مسیحی بودند. (بویل، همان: 513) با ایجاد حکومت ایلخانان در ایران، اباقاخان طبق شرایط سیاسی زمان هوادار مسیحیت گشت. فعالیتهای مسیحیان خصوصاً کلیسای اروپا در این رهگذر بسیار دخیل بود. مسلمین با این گرایش و تمایلات آباقاخان به مبارزه برخاستند تا آنجا که توانستند جانشین او "احمد تگودار" را به اسلام فرا خوانند لیکن عناصر مسیحی همچنان دست اندرکار بودند تا رقبای مسلمان خود را از میدان خارج سازند و ضربههای شدیدتری به آنها وارد نمایند. فعالیتها و تلاشهای کلیسای اروپا در این راستا متمرکز شده بود. آنها در صدد بودند به دست عنصر مغول، مسلمانان را فرو کوبند و انتقام شکستهای خود در جنگهای صلیبی را از آنها بگیرند. به همین خاطر است که وقتی ارغون خان (حک. 683-690 ق) به حکومت رسید، تحت تأثیر دسایس و توطئههای مسیحیان به آزار و اذیت مسلمین و به عناصر مسیحی در دربار خود پر و بال بیشتری داد. لیکن فرهنگ ایرانی- اسلامی از همان آغاز تأثیرات خود را در مغول بهجا گذاشته بود و در اثر گذشت زمان این تأثیرات عمق بیشتری یافت. (پطروشفسکی، همان: مقدمه) تا آنجا که در اول شعبان 694 قمری غازان چند ماهی قبل از جلوس بر تخت ایلخانی در حضور "شیخ ابراهیم حموی" مسلمان شد و نام "محمود" بر خود نهاد. پیش از او نیز "تگودار" اسلام آورده بود و نام "احمد" اختیار کرده بود. اسلام آوردن وی صرفاً امری شخصی بود و پیامدی نداشت اما غازان کلیه درباریانش را واداشت که به آیین اسلام درآیند و به این ترتیب پس از حدود 70 سال بار دیگر اسلام دین رسمی ایران گردید. (بویل، همان: 514) غازان علاوه بر ویران کردن معابد بت پرستان در حمایت از اسلام، سیاست فرهنگی فعالی را نیز آغاز کرد. وی همواره به مساجد میرفت، قرائت جمعی قرآن ترتیب میداد و به زیارتگاههای شیعه در عراق میرفت و برای آنان احترام خاصی قائل بود و در ساخت دارالسیاده اهتمام خاصی داشت. دارالسیاده نوعی مسافرخانه بود که در آن از اعقاب پیامبران به رایگان نگهداری و پذیرایی می‎شد. شیعیان از زمان تشکیل دولت ایلخانی در ایران، به واسطه شخصیتی مانند خواجه نصیرالدین طوسی (ف.672 قمری) حضور مستمر و تأثیرگذاری در عرصه سیاسی و مذهبی ایران داشتند. در دوره حکمرانی ایلخانان غیر مسلمان (656-693 قمری)، پس از مرگ هر ایلخان، رقابت شدیدی میان صاحبان ملل و ادیان در میگرفت و هر یک از این گروهها تلاش میکردند با متمایل کردن ایلخان جدید به آیین خود، زمینهی برتری آیین شان را فراهم کنند. در چنین شرایطی بود که زمینه برای رونق ادیان مختلف، مانند بودا، مسیحیت و یهود هر چند برای مدتی کوتاه فراهم شد. (آهنچی، 71:1389) همزمان با روی کار آمدن غازان که اسلام در قلمرو ایلخانی دین رسمی اعلام شد -سال 693 قمری- این کشمکشها صورت دیگری به خود گرفت و رقابت فرق و مذاهب اسلامی با همدیگر، جایگزین رقابت ملل و ادیان شد. سیاست غازان مبنی بر تمایل وی برای سیادت بر همه مسلمانان اعم از شیعه و سنی را تأیید میکند. چنانکه او بنا بر مصالح سیاسی اظهار تسنن می‎کرد و در عمل گرایشهای شیعی نیز نشان میداد که از آن جمله می توان به زیارت قبور ائمهی شیعه و بنای دارالسیاده‎ها در تبریز، اصفهان، شیراز، بغداد و شهرهای دیگر توسط وی اشاره کرد. دوران سلطان محمد خدابنده «اولجایتو» نیز آکنده از این کشمکشها بود. (بیانی، 476:1370) در این میان یک بار نیز شیعیان موفق شدند با متمایل کردن اولجایتو به مذهب تشیع، او را به این مذهب در آورند و در پی آن این مذهب، در قلمرو ایلخانی به عنوان مذهب رسمی اعلام شد. برتری کوتاه مدت تشیع که برآیند تحولات سیاسی، اجتماعی و مذهبی بود مبیّن این واقعیت است که در نتیجهی تلاش شیعیان، در شرایط عمومی بعد از استیلای مغول، تشیع تا بدان حد قدرت یافته بود که برای نیل به برتری مذهبی، با مذهب تسنن رقابت می کرد. در اواسط دورهی حکومت اولجایتو (703-716 قمری) که در نتیجهی مجادلات مذهبی دو گروه عمدهی اهل سنّت -حنفی و شافعی- مغولان ایران در آستانهی رویگردانی از اسلام و مسلمانی بودند، تشیع نقش تاریخی مهمی بر عهده گرفت و با گرویدن اولجایتو به مذهب تشیع در سال 709 قمری، از تجدید آیینها و سنن مغولی در ایران ممانعت شد. حضور فعال و مؤثر تشیع در عرصهی مذهبی ایران در این برهه از زمان، علاوه بر اینکه به نفع اسلام و مسلمان تمام شد، این فرصت را برای شیعیان فراهم آورد تا جامعه ایران را بیش از پیش با عقاید مذهبی خود آشنا سازد. اگر چه رسمیت تشیّع بعد از اولجایتو استمرار نیافت، اما تأثیر بسیاری در تحولات مذهبی ایران در ادوار بعد بر جای گذاشت که برآیند آن، رسمیت و تثبیت تشیع در عهد صفوی بود. (آهنچی، همان:71) شیعیان با استفاده از فرصتهایی نظیر حضور وزرا و علمای شیعه در دربار اولجایتو، در صدد برآمدند که او را به قبول مذهب تشیع وا دارند. رسمیت یافتن تشیع در ایران عهد اولجایتو، مشهور به سلطان محمد خدابنده (703-716 قمری)، که برآیند و نتیجه تحولات مختلف سیاسی، اجتماعی و مذهبی مختلف در جامعهی ایران پس از استیلای مغول بود، نقطه عطفی در تاریخ مذهبی این سرزمین به شمار می‎رود. این پدیده به رغم اینکه منجر به فراگیری و تثبیت تشیع در ایران نشد، حائز اهمیت است. (آهنچی، همان:71) اولجایتو پس از قبول مذهب تشیع، اطرافیان خود را در پذیرفتن این مذهب یا ترک منصبشان آزاد گذاشت. (القاشانی، 1348) تعداد زیادی از مغولان، راه سلطان را انتخاب کردند؛ البته نباید تصور کرد که همهی آنها از روی اعتقاد راستین مذهب تشیع را انتخاب کرده باشند. اولجایتو پس از قبول تشیع، دستور داد نام سه خلیفهی اول از خطبه بیفتد و به جای آنها نام سه امام اول شیعیان -علی و حسن حسین (ع)- خوانده شود. در سکهها نیز نام دوازده امام شیعیان را ضرب کردند. در سکههایی که از دورهی اولجایتو پس از شیعه شدن وی بر جای مانده است، در کنار"لا اله الا الله- محمد رسول الله" که پیش از این نیز بر سکههای دوره ایلخانی ضرب میشد" علی ولی الله" نیز افزوده شده است؛ همچنین نام دوازده امام شیعیان نیز در آنها دیده میشود. علاوه بر سکهها، در برخی از بناهای ساخته شده در دورهی اولجایتو، از جمله بنای سلطانیه، شعائر شیعی به چشم میخورد. بدین ترتیب تشیع در ایران- هر چند برای مدتی کوتاه- رسمیت پیدا کرد. این واقعه نشانهی قدرت یافتن شیعیان در این دوره از تاریخ این سرزمین و ضعف تسنن پس از استیلای مغول است که در نتیجهی تحولات ساختارهای سیاسی، اجتماعی و در نهایت مذهبی ایران پس از حملهی مغول پدید آمد. (آهنچی، همان:71) حال که اولجایتو به تشیع گرویده و شعائر این مذهب بر منابر و بر علایم حکومتی نقش بسته بود، شیعیان میتوانستند با فراغ خاطر بیشتری به نشر و ترویج مذهب خود بپردازند. حمایت شخص ایلخان از این مذهب، راه را بر علمای شیعه گشود و سلطانیه مقصد آنها شد تا با ادلهی کلامی و شواهد دیگر، ایمان ایلخان را به تشیع مستحکمتر ساخته، راه نفوذ علمای سنی را سد نمایند. (اقبال آشتیانی،316:1380) قدرت یافتن تشیع در سایهی راه یافتن بسیاری از شیعیان در دستگاه ایلخانی، علاوه بر رونق این مذهب، عاملی برای پدید آمدن جنبشی برای تألیفات عقیدتی و کلامی در میان علمای شیعه شد. علمای شیعه در این دوره کتابهای بسیاری در دفاع از عقاید شیعی و رد عقاید مخالفان به رشتهی تحریر درآوردند و زمینه را برای برتری این مذهب در آینده فراهم کردند. (اقبال آشتیانی، همان:317) ازمشخصههای بارز دورهی اولجایتو، رواج بازار مناظرههای مذهبی در میان پیروان مذاهب اسلامی بود. علاقهی زیاد اولجایتو به این نوع بحثها موجب شده بود تا بسیاری از علمای مذاهب مختلف اسلامی را در دربار خود گرد آورد. این بحثها و مناظرهها تنها به دربار اولجایتو محدود نماند و بنا بر سخن مشهور «الناسُ عَلی دین مُلوکهم» دامنهی آن به میان مردم عادی نیز کشیده شده بود. در هر کوی و برزن نیز این نوع بحثها جریان داشت و هر گروه در صدد بود حقانیت آیین خویش را به اثبات برساند. با انعکاس بحثها و مناظرههای مذهبی دربار در میان مردم، که در این دوره با برتری علمای شیعی همراه بود، زمینهی مساعدی برای نشر عقاید شیعی در سراسر ایران فراهم شد. عقاید شیعی که پیش از این به علت نفوذ فراوان تسنن و علمای سنی، از سوی مردم به عنوان شجرهی ممنوعه نگریسته میشد، با پشتوانهی سیاسی، در میان مردم رواج مییافت. اگر چه رواج اعتقادات شیعی در میان مردم، منجر به تغییر مذهب سریع آنها نگشت، حداقل نگرش منفی پیشین آنها را نسبت به تشیع و شیعیان تا حدود زیادی تعدیل کرد و موجب شد برخی از عناصر اعتقادی شیعه، مانند حب اهل بیت، بیش از پیش نزد آنها تقویت گردد. (آهنچی، همان:71) درطول نیم قرن (656-709 قمری) تحولات سیاسی و اجتماعی به گونهای رقم خورد که زمینه را برای رشد و برتری تشیع در ایران فراهم کرد، تا جایی که در این زمان تشیع مذهب رسمی دستگاه ایلخانی نیز بهشمار میرفت. در تحلیلی کلی از وضع تشیع در دورهی اولجایتو، میتوان گفت بهرغم رشد چشمگیر تشیع و قدرت یافتن سیاسی این مذهب و رواج عقاید شیعی، هنوز زمینههای لازم برای پذیرفته شدن این مذهب از سوی اکثریت مردم در جامعه وجود نداشت. قلمرویی که در آن پیروان سنی اکثریتی تام داشتند و حدود هشت قرن نیز تسنن مذهب رسمی بود، تغییر مذهب کار بسیار دشواری بود. (محمدی،141:1376) از این رو به رغم فراهم بودن شرایط سیاسی مناسب، هنوز بسترهای مذهبی و اجتماعی برای تغییر مذهب، از تسنن به تشیع به طور کامل فراهم نیامده بود. ابوسعید (حک.717-736 قمری) در جایگاه آخرین ایلخان بر خلاف غازان و اولجایتو، یک ایلخان کاملاً سنی بود. درباره دخالت حکومت در امور شیعیان یا نزاع بین شیعه و سنی در دوره ابوسعید، گزارش نکردهاند. به نظر میرسد برخلاف دورهی اولجایتو، در این دوره آرامشی نسبی میان شیعیان و سنیها برقرار بود؛ البته گرفتاریهای سیاسی این دوره، درگیریهای داخلی و تهاجمهای خارجی مانع از دخالت دولتمردان در امور مذهبی بود. با توجه به اینکه بعد از اولجایتو تشیع مذهب رسمی نبود و در نتیجهی آن، از نفوذ این مذهب به شدت کاسته شد. اما شخصیتهای شیعی مانند سید رکن الدین، عضدالدین یزدی، و... در دربار ایلخان حضور داشتند. البته روشن است که نفوذ آنها به مراتب کمتر از صاحب منصبان شیعی دوران اولجایتو، مانند سعدالدین آوجی و سیدتاج الدین ساوجی بود. به رغم این اوضاع، بنیاد مذهب شیعه در ایران با مانعی جدی روبرو نشد و رواج آرام و پنهان آن، دچار وقفهای نگردید و بسیاری از عناصر بنیادین اعتقادی شیعه، مانند اعتقاد به فضایل اهل بیت و حبّ خاندان پیامبر(ص)، و نیز اعتقاد به ظهور مهدی آخرالزمان، در میان مردم رواج مییافت. (آهنچی، همان:71) جدول 1: حکام ایلخانی، مدت حکومت و میانهی آنها با مذهب نام زمان حکومت (قمری) مذهب، گرایش مذهبی هولاکو خان ابن چنگیز 651 تا 663 بودایی ، هواخواه مسیحیان آباقا خان ابن هولاکو 663 تا 680 بودایی، هواخواه و متحد مسیحیان احمد تگودار ابن هولاکو 680 تا 683 در جوانی مسیحی، سپس مسلمان و هواخواه مسلمین ارغون ابن آباقا 683 تا 690 معتقد به آیین مغولی، هواخواه یهود و مسیحیان گیخاتو ابن اباقا 690 تا 694 هواخواه مسلمین و مهربان با همهی ادیان بایدو خان ابن طرغان ابن هولاکو 694 مسیحی، مهربان با مسلمانان غازان خان ابن ارغون 694 تا 703 نخست بودایی سپس مسلمان متعصب، باطناً مایل به تشیع اولجایتو ابن ارغون 703 تا 716 شیعه و هواخواه تشیع ابوسعید ابن اولجایتو 716 تا 736 مسلمان، علاقمند به شعائر اسلامی ارپاوگان 736 --- موسی خان بن علی بایدو شوال تا ذیحجه 736 --- محمد خان بن منگو تیمور 737 --- ساتی بیگ دختر اولجایتو 739 تا 741 --- آلافرنگ بن گیخاتو 741 --- سلیمان شوهر ساتی بیگ 741 تا 745 --- طغا تیمور خان 736 تا 753 --- انوشیروان عادل (شاید از اولاد هولاکو) 744 تا 756 --- منبع: (شریفزاده، 9:1388) 2 - 3 : علل شکوفایی هنر: در دورهی مغول -اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم قمری- هنر و صنایع مختلف مانند معماری، نقاشی، کاشیکاری، سفال و خوشنویسی و نظایر آنها رشد بسیاری نمود. علت عمدهی این رویداد در درجهی اول توجه فرمانروایان و امرای مغول به این مسائل و ثانیاً آمیزش هنر چینی با هنر ایرانی در برخی از رشتههای هنری و صنعتی در این دوره است. مهمترین هنری که ترقی آن در دورهی مغول بسیار محسوس میباشد، نقاشی است. در نقاشی این دوره بهعلت برقراری راه مستقیم بین ایران و چین و نزدیکی روابط میان ایران و چین و اقوام اویغوری پس از حمله مغول و داشتن مراودات سیاسی و اقتصادی تأثیر سبک نقاشان چینی و اویغوری کاملاً آشکار است. علاوه بر این گروهی از هنرمندان چینی و اویغوری در دربار مغولان حضور داشتند و طبعاً آثار آنان در میان ایرانیان رواج و رونق مییافت. (شفا، 2536: 210) در این دوره استفاده از عناصر تزیینی چینی که از دورههای قبل در ایران استفاده میشد به اوج خود رسید که این به دلیل ورود تعدادی از هنرمندان چینی به ایران در این دوره بود. (آژند، 137:1389) همچنین تسامح مذهبی مغولان در خصوص هنر و بخصوص نقاشی که اسلام به دلیل اشاعهی بت‎پرستی ممنوعش کرده بود، باعث نضج این هنر گشت و سبک چینی در ایران با اشکال و قوالب دیگری اشاعه پیدا کرد. این سبک همچنان ادامه داشت تا اینکه در دورهی تیموریان به صورت سبک هرات متجلی شد. (پطروشفسکی، 1366: مقدمه) خطاطی و خوشنویسی که در حقیقت نوعی از نقاشی است در دورهی مغول رشد بیشتری از گذشته داشت. پایهی این ترقی در بغداد گذاشته شد و در اوایل دورهی مغول و پیش از سقوط بغداد چند خطاط و خوشنویس بزرگ مانند یاقوت مستعصمی شهرت داشتند که بعد از سقوط خلافت عباسی نیز همچنان مورد توجه حکام بودند. (شفا، همان:214) بیشتر کتب این دوره خصوصاً آثار تاریخی و نسخ شاهنامه و نظایر آن، مملو از مجالس نقاشی بصورتهای گوناگون و با رنگآمیزیهای جدید و عالی بود که از اختلاط دو سبک نقاشی ایرانی و چینی بوجود آمده بود. (تصویر1) تصویر1 : رستم و شغاد از نسخهی شاهنامه دموت از جمله رجال دورهی مغول که در ترویج نقاشی تأثیر بسیار داشت رشیدالدین فضلاله وزیر و مؤلف کتاب جامعالتواریخ1 است که به تهیهی نُسَخ و نقاشیهای متعدد از آثار خود وتذهیب و آراستن 1: دو نسخهی موجود از جامع التواریخ رشیدالدین یکی در کتابخانهی دانشگاه ادینبورگ (مورخ 707 قمری و دارای 70 تصویر) و دیگری در انجمن سلطنتی آسیایی در لندن (مورخ 714 قمری و دارای 100 تصویر) موجود است. (پاکباز، 60:1384) آنها به مجالس نقاشی و نگاشتن آنها بهخطوط خوش علاقهی بسیاری داشت و بههمین علت هنرمندان بسیاری را در کتابخانهی ربع رشیدی در تبریز گرد آورد آنان را به نسخهبرداری از آثار خود وا داشت. (تصویر2) تصویر 2: برگی از نسخهی جامع التواریخ اگر چه در نقاشی دورهی مغول نفوذ سبک چینی غلبه دارد اما گاهی نسخههایی از شاهنامه دیده میشود که در این دوره تهیه شده ولی اثر سبک پیش از مغول در آنها مشهودتر است. در این دوره اشیای سفالی قابل توجهی نیز تولید شد. البته بر اثر ویران شدن مراکز مهم صنعتی مانند خراسان و ری سفالگری در برخی از این مراکز از بین رفت ولی مراکز جدیدی مانند کارگاههایی در تبریز و سلطانیه بوجود آمد که دارای اهمیت بسیار بودند. کاشیهای این دوره نیز از دورههای قبل نفیستر بود، در میان آنها نقشهای برجسته بیشتر بهکار میرفت و عمدتاً برای تزیین عمارات و مساجد بکار گرفته میشد و علاوه بر تزیینات داخل بناها برای قسمتهای خارجی بناها بهخصوص گنبدها نیز استفاده میشد. (شفا، همان:211) گذشت زمان و آشنایی مغولان با فرهنگ اسلامی و خاصه اسلام آوردن آنان باعث شد تا آنها دست به ترمیم بعضی از ویرانکاریهای خود بزنند. از اینرو از دوران غازان خان بهبعد، بعضی از شهرهای ییلاقی و قشلاقی رو به آبادانی رفت. مدارس و عمارات خیریه از جمله دارالسیاده و مسجد و خانقاه بر پا شد و بناهای متعددی در شهرهای گوناگون برای استفاده شخصی و عمومی تأسیس یافت. از جمله محلهی زیبایی به نام "ربع رشیدی" در تبریز شامل رصدخانه، بیمارستان، کتابخانه و مسجد که توسط رشیدالدین فضل اله ایجاد شد. (شفا، همان:212) همچنین گنبد سلطانیه که اوج معماری اسلامی دورهی ایلخانان است در سلطانیه -چهل کیلومتری زنجان- بنیان گذارده شد. (پطروشفسکی، همان: مقدمه) در معماری این دوره نیز تأثیر سبک چینی و بودایی مشهود است، مانند شکل گنبدها که بیشتر از معابد بودایی و چینی تقلید شده است و نیز پوشاندن گنبدها با کاشیهایی به رنگ کبود. در دورهی الجایتو با انتقال پایتخت به شهر سلطانیه بناهای زیادی ایجاد شد. او علاوه بر بنای شهر، گنبد بزرگی در داخل باروی شهر برای مقبره خود ترتیب داد که از نظر عظمت و معماری و تزیینات از بهترین آثار دورهی ایلخانی است که شامل بنایی هشتضلعی با گنبدی بزرگ که با کاشیهای فیروزهای پوشیده شده بود. تزیینات داخلی این بنا نیز از عالیترین نمونه هاست که شامل گچبریهای رنگی و طرحهای زیباست و قسمت زیادی از دیوارهای داخلی از کاشیهای آبی و آجرهای قهوهای روشن پوشیده شده است. (شفا، همان:213) 2 - 4 : وضعیت کتابآرایی در دوره ایلخانی دست نوشته های قرآنی بزرگترین مجموعه خطی و تذهیب شده جهان اسلام را تشکیل میدهد شأن و اهمیت والای قرآن در اسلام و جایگاه آن به عنوان کتابی حاوی وحی پروردگار، موجب شده تا نسخه‎هایی که توسط نسلهای مختلف مسلمانان پدیدآمده از نظر زیبایی و ظرافت ملهم از نخستین قرآنها باشد. اشتیاق به دین اسلام در جوامع مسلمان، اشتیاق حکام دوره‎های مختلف تاریخی به هنر، بخصوص خوشنویسی و همچنین جایگاه موجهی که حمایت از کاتبان و هنرمندان در نسخه برداری از قرآن برای حاکمان بوجود می‎آورد، همواره باعث خلق زیباترین و شگفتانگیزترین آثاری شده که تاکنون در زمینه هنر مذهبی بوجود آمده است. (جیمز، 11:1380) در این میان قرآن کتابی منحصر بهفرد و سرمشق دیگر کتب اسلامی بود. بههمین سبب هنرمندان از همان آغاز بیشترین کوشش خود را در زمینهی خوشنویسی، تذهیب و تجلید آن بهکار می‎بردند. (ریشار، 29:1383) وجود حکومتهای اهل تسنن در ایران تحولات فرهنگی شگرفی را در پی داشت که یکی از آنها توسعه و نهادینه شدن مدارس اسلامی بود که توسط سلجوقیان که با هدف ایجاد تعادل اجتماعی در برابر شیوع باورهای غیر دینی صورت گرفت و با روی کارآمدن خواجه نظامالملک (ف. 485قمری) وزیر مشهور سلجوقیان، توسعه مؤسسات علمی و آموزشی در ایران، خراسان و عراق افزایش یافت. تأسیس این مدارس تأثیر زیادی بر کتابت قرآن گذاشت زیرا هر مدرسه دارای یک کتابخانه اختصاصی بود و این امر موجب بالا رفتن تقاضا و رونق و رواج فن کتابت قرآن شد. سبک کتابآرایی عباسی در عراق نیز بلافاصله پس از سقوط بغداد از بین نرفت و به نوعی کارگاههای کتابآرایی تبریز و مراغه وارثان مکتب بغداد و عباسی شناخته شدند. (آژند، 137:1389) در بغداد پیش از یورش مغول کتب مصور سازی میشد و به رغم گسیختگی سیاسی و هرج و مرجی که بر اثر این هجوم پدید آمد، کار به همان سبک ادامه پیدا کرد. درنیمهی نخست قرن هفتم قمری و با هجوم مغولان بخش اعظم ایران و عراق زیر سلطهی مغولان قرار گرفت بدلیل این حملات و نیز عدم گرایش سلاطین مغول به اسلام، تولید نسخههای قرآنی کاهش یافت. پس از حملهی مغول به ایران، هولاکوخان (حک. 663 - 654 قمری) حکومت جدیدی را تشکیل داد که بنام «ایلخانان: جانشینان خان بزرگ» (736-656 قمری) شهرت یافت. آنها در امور مختلف و دیوانسالاری از وزرای ایرانی استفاده میکردند و احتمالاً تحت تأثیر همین وزیران بود که کارگاهها و کتابخانههای درباری بر اساس سنتهای پیشین -بهخصوص بهشیوهی عباسیان- ایجاد گردید. این کتابخانهها در پایتختهای ایلخانان مانند «مراغه» که "هولاکو" از سال 657 قمری آن را به پایتختی برگزید و سپس در «تبریز» ایجاد شد.  
 نکته مهم : هنگام انتقال متون از فایل ورد به داخل سایت بعضی از فرمول ها و اشکال (تصاویر) درج نمی شود یا به هم ریخته می شود یا به صورت کد نشان داده می شود ولی در سایت اصلی می توانید فایل اصلی را با فرمت ورد به صورت کاملا خوانا خریداری کنید: سایت مرجع پایان نامه ها (خرید و دانلود با امکان دانلود رایگان نمونه ها) : jahandoc.com   ازسال 699 قمری بهبعد و در دورهی حکومت "غازان خان" (704-694 قمری) و وزیرش "خواجه رشیدالدین فضل اله"، تبریز بصورت مرکز مهم تهیهی نسخهی خطی نفیس درآمد که در دورهی سلطنت الجایتو (716-704 قمری) نیز موقعیت علمی و فرهنگی خود را حفظ کرد. دوران حکومت حکام ایلخانی یعنی غازانخان و الجایتو در نخستین سالهای قرن هشتم از نظر سیاسی و فرهنگی و هنری پربارترین دورهی حکومت مغولها در ایران محسوب میشود. دراواخر قرن هفتم قمری و با آغاز حکومت غازان خان، ایرانیانِ مسلمان اندک اندک به دربار راه یافته و مغولها نیز رفتهرفته تحت تأثیر فرهنگ ایرانی و اسلامی قرار گرفتند که همین امر موجب تحول در تولید انواع کتاب از جمله قرآن شد. (جیمز، همان:23) غازان خان حاکم فعال و دور اندیشی بود که تصمیم سرنوشت سازی را برای پذیرش اسلام اتخاذ کرده و بدین ترتیب نام خود را در زندگی و فرهنگ ایرانیان ماندگار ساخت. همزمان با این تغییر آیین، گسترش مهار ناشدنی در محصولات هنرهای بصری آغاز شد که احیای احساسات ملی و دینداری اسلامی در آن به وضوح مشهود است. الجایتو برادر غازان خان نیز به اندازهی او حامی و پشتیبان هنر بود. در زمان او معماری به اوج شکوفایی خود رسید. در زمینهی هنر، بهجز معماری افتخار همگان در دورهی ایلخانان به هنر کتابآرایی باز میگردد. کاتبین و تذهیبگران ایلخانی با بهترین آثار معاصر خود از جمله هنرمندان دورهی ممالیک در مصر و سوریه رقابت میکردند و شاید بتوان مغولان را پایهگذار این هنرها دانست. (شریعت، 10:1385) پس از تشکیل دولت ایلخانی هنرهای تزیینی از قبیل سفالگری، فلزکاری و تذهیب از همه خلاق‎تر و شکوفاتر بود. هنرهای کتابآرایی در این دوره نقش تازهای پیدا کرد زیرا کانون تولید مصنوعات هنری بود، و وسیلهای بود که با آن افکار و نقشمایه‎های تازه، با آن به هنرهای دیگر راه پیدا میکرد. نقش محوری کتابآرایی به ویژه تذهیب از مهمترین پیشرفتهای هنر اسلامی پس از حملهی مغول بهشمار میرود. از دلایل مهم این پیشرفت، وفور کاغذ بود. کاغذ را قرنها بود که می‎شناختند اما در این دوره، آسانتر و در اندازههای بزرگ در دسترس قرار داشته است. و این قطعهای بزرگ کاغذ برای نسخههای بزرگاندازه نیز فراهم بود. نقشهایی که بر کاغذ زده میشد بهراحتی از یک شاخهی هنری به شاخهی دیگر انتقال مییافت و هنرمندان ماهر امضای خود را بر شاخه‎های مختلف هنری همچون ترصیع، گچبری و کاشیهای لعابدار میگذاشتند. (بلوم، 31:1385 ) برای مثال یاقوت مستعصمی و بهویژه شاگردانش با طراحی کتیبه‎های ابنیه به کار در زمینهای چون معماری دست زدهاند. (بلر، 102:1384) از جمله حیدر «گنده نویس» که کتیبههای گچبری مسجد و خانقاه شیخ عبدالصمد -از مشایخ سهروردیه- در نطنز و محراب اولجایتو در مسجد جامع اصفهان کار اوست. (بلوم، همان:23) و نیز ارغون کاملی و نصراله طبیب که کتیبههایی برای بناهایی در بغداد طراحی کردهاند. (بلر، همان:102) همچنین احمد بن السهروردی دیگر خوشنویس این دوره در مسجد بغداد کتیبههایی را نوشته که متأسفانه اثری از آنها باقی نمانده است. این نکته در "گلستان هنر قاضی احمد" به اینصورت آمده است: «... شیخ زاده سهروردی که عمارات بغداد را اکثر او کتابه نوشته و در مسجد جامع بغداد سورهی الکهف را سراسر نوشته و استادان بنا آنرا منبت بیرون آوردهاند اما زینتی ندارد و به دستور آجر است». (منشی قمی، 21:1366) از دههی دوم قرن هشتم قمری که خواجه رشیدالدین در ربع رشیدی کتابخانهای ایجاد کرد، موضوعات مورد حمایت، منشاء و چگونگی پدید آمدن این آثار بیشتر روشن میگردد. موقوفات این موسسه صرف رونویسی سالیانهی قرآن و کتابهای مذهبی میشد. برخی از 220 کارگری که در آن کار میکردند به کار خوشنویسی، نقاشی و زراندودکاری گمارده شده بودند. همهی نسخهها باید بر روی کاغذ نفیس بغدادی بصورت پاکیزه کتابت میشد، با نُسَخ اصلی موجود در کتابخانه مقابله میگشت و با چرم نیکو صحافی میگردید. نسخههای صحافی شده در مسجد به تماشا در میآمد، در محکمهی قضا ثبت میشد و سپس آنها را به شهرهای مختلف سراسر کشور میفرستادند. با وجود همهی این تدابیر، اما فقط چند اثر مانند یک جلد از قرآن سه مجلدی، پاره‎هایی از جامع التواریخ که به دستور رشیدالدین کتابت شده برجا مانده است. (بلوم، همان: 39) تذهیب و مصور سازی کتاب در اسلام قرنهای طولانی متداول بود اما در دورهی ایلخانی این هنرها دامنهدار و وسیعتر گشت. نمونه های بر جای مانده نشاندهنده آن است که کتاب را کلاً اثری هنری برمیشمردند و هر یک از مراحل نسخهبرداری، تذهیب و صحافی را جزیی از کل میدانستند. (بلوم، همان:35) در آغاز قرن هشتم قمری با حمایت ایلخانان حدود 24 نسخهی قرآنی بزرگ پدید آمد که در اندازه، شکل و شکوهمندی از تمام نمونههای قبلی بالاتر بود در میان این نُسخ، گیراتر از همه پنج نسخه است که برای اولجایتو یا وزیرش خواجه رشیدالدین در شمال غرب ایران و عراق تهیه شده است. هر یک از آنها 30 مجلد با برگهای بزرگ است که هر برگ آن پنج سطر دارد. اندازه چهار مجلد حدود 54×38 سانتیمتر و دیگری که در بغداد تهیه شده و وقف مقبرهی اولجایتو در سلطانیه گردیده است بهطور چشمگیری بزرگتر و حدود 72×54 سانتیمتر است. رقم یکی از نسخههای کوچکتر که در بغداد تهیه شده نشان میدهد که احمدبن السهروردی، چهار سال به خوشنویسی آن اختصاص داده و تزیین آن هشت سال محمد بن آیبک را مشغول داشته است. نسخهی بزرگ وقف شده به مقبرهی سلطانیه احتمالاً به دست همان اشخاص فراهم آمده است. و احتمال دارد که تهیهی آن چند سال بیشتر طول کشیده باشد. زیرا نه تنها اندازهی آن بزرگتر است بلکه در هر برگ سه ردیف خطِ با شکوه و طلاییِ محقق با دورگیری –تحریر- سیاه آن بهچشم میخورد که بهصورت متناوب بین دو خط روانتر ثلث و محقق با مرکب مشکی و دورگیری طلایی اطراف آن، قرار گرفته و یکی از چشم نوازترین خوشنویسیهای به یادگار ماندنی قرآن را پدید آورده است. تذهیبی که با طیف وسیعی از رنگها نقش بسته به همان اندازه پر تفصیل است. آیه‎ها را با آذین گلسرخی مشخص کرده و در حاشیه، هر پنج و ده آیه را با ترنج هایی که پیچکهای اسلیمی زینت بخش آن است مشخص کرده‎اند. عناوین سورهها با خط شکستهی زیبایی [رقاع] بر زمینه‎ای از پیچکهای اسلیمی کتابت شده و در کادر گرهچینی شده مستطیلی قرار گرفته و با برگ نخلیهایی در حاشیه مشخص شده است. همهی این قرآنهای باشکوه سرلوح مضاعف و مجلل با نقشهای هندسی جامعی دارد که بیشتر تزیینات معماری آن عصر را بهیاد میآورد. سرلوح نسخهای که در سال 715 قمری برای رشیدالدین فراهم شد دارای نقشی از ستارهها و صلیب است که در پوشش کاشی به کار میرفته است و معمولاً سر لوح نسخهی چند مجلدی که در سال 713 قمری در همدان تهیه شد را با نقوش طاقهای بنای سلطانیه مقایسه میکنند. (بلوم، همان:36) 2 - 4 - 1 : خوشنویسی با طلوع اسلام و ظهور کلام وحی مسلمانان صدر اسلام درصدد حفظ و ثبت قرآن برآمدند. تقدس و احترام قرآن دلیل دیگری بود بر اینکه هنرمندان نگران هر گونه تحریف در آن باشند این نگرانی در زمینهی کتابت یکی از علل پیدایش خطوطی خوانا بود. ازینرو در سدههای اولیه قمری کتابت و کتابآرایی مورد توجه قرار گرفت. در قرون اولیه مسلمانان برای کتابت از خطوط کوفی و سپس نسخ استفاده میکردند. ابتدا برخی از حروف همانند شیوهی نگارش خط عربی پیش از اسلام بدون نقطه و اعراب و یکسان نوشته میشد که تشخیص آنها از یکدیگر دشوار بود. چون این خطوط برای کتابت قرآن استفاده میشد و قرآن نیز میبایست بصورت صحیح ثبت میشد، همین امر موجب اصلاح خط توسط کاتبان شد که در همان سالهای نخستین توجهی خاص به کتابت مبذول داشتند و کوشیدند تا قواعد تازهای برای تشخیص حروف ساکن و اعراب و اعجام و طراحی حروف به وجود آورند. در قرن دوم و سوم قمری برخی حروف دارای نقطه شد و از اعراب و تنوین برای قرائت صحیح استفاده شد. از اواخر قرن سوم و چهارم خطوط متنوعی پدیدار شد و کتابت دارای تنوع شد گوناگونی سبکها که خود مشکلی برای کاتبان و خوانندگان شده بود اصلاح خطوط را توسط ابن مقله «ف. 328 قمری» و برادرش ابوعبداله حسن سبب شد. وی دست به اصلاحاتی زد و قواعدی مبتنی بر سه عامل اصلی نقطه، الف معیار و دایره معیار تدوین کرد. و این قانونمندی طراحی حروف را بر پایهی قوانین هندسه، استوار و شکل حروف را بر پایهی قانون سطح و دور قرار داد. پس از او خوشنویسان دیگری از جمله ابن بواب «ف. 413قمری» این اصول را بسط دادند. ابن بواب نوشتن خطوط ششگانه را به شکل کلاسیک خود نزدیک ساخت و شیوهی او سر مشق قرار گرفت. او با سنجیدن حروف به میزان نقطه و با دقت در تراشیدن قلم و انتخاب مرکب، شیوهی نگارش اقلام ستّه را بهبود بخشید و تکمیل کرد. (کاظمی، 47:1385) پس از وی یاقوت مستعصمی در قرن هفتم قمری به هنر خوشنویسی جان و جمالی تازه بخشید و باعث تحولاتی نو در کتابت شد. از مهمترین تحولات شیوهی نگارش قرآنها بود. خطی که در قرون اولیه برای کتابت بهکار میرفت دیگر مورد استفاده قرار نگرفت وخوشنویسان خطوط محقق، ریحان و نسخ را بکار بردند. خطوط محقق و ریحان صرفاً برای نوشتن قرآن بکار می‎رفت حال آنکه نسخ دارای کاربرد گستردهتری بود. ثلث خط دیگری بود که برای نوشتن متون الحاقی بکار میرفت هر چند گاهی برای نوشتن متن کامل قرآن نیز استفاده میشد. (جیمز،16:1380) خط ثلث بطور عمده در کتیبه نگاری استفاده میشد و بهجز نوشتن سرسوره‎های قرآنها کمتر برای خوشنویسی بر روی کاغذ بکار میرفت. (شیمل، 51:1368) همچنین خط ثلث برای نگارش متون الحاقی بیشتر از توقیع و رقاع مورد استفاده قرار میگرفت. خط محقق و نسخ همراه با خط ریحان به خطوط الیابسه -خطوط خشک- معروف بودند. علت این نامگذاری استفاده مکرر از میل های قائم در نوشتن است. (فراست، 7:1386) خط محقق که بسیاری از قرآنهای نفیس درقرن هشتم و نهم قمری با آن کتابت میشد، ریشهی کوفی داشته و عدهای از محققان آنرا همزمان با خطوط سته دانستهاند. نیز برخی دیگر معتقدند که قبل از ابداع خطوط سته نیز وجود داشته که به آن خط عراقی میگفتند و از زمان عباسیان با آن کتابت میشده است. و در زمان مأمون شخصی بهنام «احول محرر» که از پرورشیافتگان برمکیان بود، اصول و قوانینی برای این خط تعیین نمود. (افروند، 13:1375) گروه دوم یعنی خطوط المرطبه -خطوط مرطوب- بیشتر بر استفاده از خط منحنی تکیه دارد. دو نوع از این خطوط یعنی رقاع و توقیع در امور دیوانی و اداری کاربرد داشت، استفاده از این خطوط در قرآنها تنها به ترقیم، نوشتن تقدیم نامه، وقفیه و گاه نوشتن عنوان سورهها منحصر میشد. (فراست، همان:7) همچنین بر خلاف دوران اولیه که تمام قرآن با خطی واحد کتابت می شد در ایندوره هر یک از بخشها از جمله متن آیات، سرسوره ها، حواشی، نشانها و ترجمه آیات با خطی متفاوت نگاشته شد. (کاظمی، 47:1385) کاربرد گستردهی این خطوط بیش از هر چیز به خوانابودن این خطها مربوط است زیرا بر اساس روایات و دستورات اسلام، متن قرآن باید به خواناترین وجه نوشته شود و در نوشتن آن از ابهام و پیجیدگی تا حد امکان دوری گردد. هیچیک از قلمهای خوشنویسی از حیث خوانایی و وضوح در حد نسخ نیست و از این نظر میتوان نسخ را انسانی ترین خطوط نامید، زیرا تأکید اسلام بر وضوح خط قرآنی در واقع تناسب آن با محدودیتهای طبیعی بینایی انسان است و خط نسخ چنین خاصیتی را بیش از دیگر خطها دارد. ( صحراگرد، 23:1387) جنبهی انسانی دیگر خط نسخ این است که میتوان گفت این خط محدودیتهای دست انسان را بهصورتی مضاعف مراعات میکند، زیرا نه تنها خود با حرکت ماهرانه و طبیعی دست متناسب است، بلکه طوری است که میتوان با آن قرآن را در قطعی نوشت که برداشتن و حملش آسان باشد. (لینگز، 54:1377) قرن هفتم در واقع زمان اوجگیری و تحول عرفان و هنر اسلامی بود زیرا پس از ظهور شخصیت اسرار آمیز شمس تبریزی، چکیدهی جهانبینی عرفانیش در کلامِ جانبخش مولانا جاری شد و موجب پیریزی طریقهی مولویه در ممالک اسلامی شد، در عالم موسیقی در همین عصر ظهور صفیالدین عبدالمؤمن ارموی از نوابغ جهان موسیقی «ف. 693 قمری» که پس از فارابی و ابن سینا سکوت چندین سالهی تحقیق و تألیف این هنر را با نگاشتن «رسالهی شرفیه» و کتاب «الادوار» شکست و نقطه عطفی در تاریخ موسیقی به جای گذاشت و شاگردانی چون شمسالدین سهروردی ، حسین زامر و ... پرورش داد، همچنین ظهور سعدی و اوج تکامل نثر مسجّع و خلق آثاری جاودانه چون بوستان و گلستان و تحلیل مکاتب علمی و فلسفی در حوزه‎های فرهنگی چون نظامیه، سنت شکنی شایسته و تجددی هماهنگ با دگرگونیهای عصر را در زمینهی خط و خوشنویسی میطلبید که یاقوت بر این نیاز جامهی عمل پوشاند تا عرفان و ادب این سرزمین بتواند با استفاده منطقی و علمی و فنی از خط، میراث و فرهنگ خویش را بقای ابدی بخشد. (سلطانی، 11:1371) "جمال الدین ابو مجد بن عبداله موصلی" معروف به "یاقوت مستعصمی" (698-610 ق) از پرآوازه‎ترین خوشنویسان قرن هفتم قمری و پردازندهی اقلام ستّه است. شهرت و تکریم او بیشتر مربوط به اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم قمری - دورهی تیموری- در شهر هرات است، که کاتبان زیادی به تقلید خط او پرداختند. به نظر میرسد سنت شش شاگرد یاقوت در همان زمان رواج یافته باشد و به احتمال قوی عدد شش، ساختگی است و نشانی از هماهنگ سازی تعداد این شاگردان با شش شیوهی کتابت دارد. (بلر، 101:1384) وی احتمالاً در دههی اول یا دوم قرن هفتم قمری در آماسیه آناتولی متولد شد، در نوجوانی به بغداد آورده شد و به خدمت آخرین خلیفه عباسی، المستعصم بالله (حک. 656 –640 قمری) رسید و از آنجا نسبت مستعصمی را کسب کرد. او تقریباً همهی عمرش را در بغداد گذراند و در آنجا خوشنویسی را از یکی از استادان روزگار، صفیالدین عبدالمؤمن ارموی آموخت. صفی الدین علاوه بر مهارت بسیار در زبان و ادبیات عرب و تاریخ، خطی خوش داشت و به نام خوشنویس، مشهور و به عنوان کاتب کتابخانهی جدید خلیفه مفتخر بود. ارموی بعدها رییس دیوان الانشاء شد؛ البته او مشهورترین موسیقیدان و مؤلف موسیقی نظری است. (بلر، همان: 102)

موافقین ۰ مخالفین ۰ ۹۶/۰۷/۱۰
postea postea

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی